Bilim Günce

Müziğin Öğrenme Yaşı Olur mu?

2009-09-22T14:18:00.004+03:00

Entellektüel bir ailede yetişmediyseniz ya da çocukluğunuzda şanslı bir şekilde yönlendirilmediyseniz bir enstrümanı büyük olasılıkla harika bir şekilde çalamıyorsunuzdur. (Harikadan kastım enstrümana virtüözlük seviyesinde tam anlamıyla hakim olmak) Eğer "şanssız" kesimden olup ilerleyen yıllarda keman ya da piyano gibi yoğun emek gerektiren enstrümanlardan birine yönelmek istediğinizde ise çevreden sıklıkla şunu duyarsınız : "Çocukluktan başlamadıysan çok iyi bir müzisyen olman imkansız..." Okul veya iş hayatının yanında hergün zaman ayırıp alıştırmalar yapmak ve üstüne ne kadar uğraşsan da bu enstrümana, bir konserinde Cem Mansur'un betimlediği gibi, o "can sıkıcı veletler" gibi hakim olamama durumu... Peki bu varsayımın altında gerçekten akılcı ve nedensel bir doğruluk yatıyor mu?

Aynı zamanda bir müzik öğretmeni olan Some Canadian Skeptic blogunun yazarı olaya kuşkucu(skeptic) perspektiften bakarak aslında bu önyargının bir temeli olmadığını iddia ediyor. Ortaya koyduğu argümanlarda müzik eğitimini dil eğitimiyle karşılaştırarak, çocukların erken yaşta dil öğrenimi avantajına rağmen müzik öğrenimin sadece bilişsel parçalardan oluşmadığını; ayrıca örüntü-tanıma, matematik, soyut düşünce, ritim ve motor kas kontrolü gibi erişkinlerin avantajlı olabileceği yeteneklere de bağlı olduğunu iddia ediyor.

Yazar sanılanın aksine müziğin sadece çocukken temellerinin atılıp en iyi şekilde kavranıp geliştirilebileceğine mantıklı açıklamalarla karşı geliyor. Benim gibi 20'sinden sonra piyano öğrenmeye çalışan birinin hayallerini de tekrar canlandırıyor! Yazıya erişmek için aşağıdaki bağlantıyı kullanabilirsiniz:

A Skeptical take on Teaching Music

Müziğin Bilişsel Yorumu

2009-04-25T12:52:00.006+03:00

Belirli sırayla ve kurala göre dizilmiş notaların oluşturdukları melodiler, nasıl oluyor da dinleyenden dinleyene farklı duygular ve anlamlar oluşturabiliyor. Ya da bu melodilerin herkesde aynı etkiyi bırakması mümkün mü? Müziğin, özellikle enstrümantel müziğin tamamen soyut bir kavram olduğunu iddia etmek çok da zor değil. Besteleyen kişinin müziği yazdığı sıradaki duyguları, hayatındaki sorunları, umutları, hayalleri, yaşadığı çağın gerçekleri, içinde bulunduğu doğanın ezgileri belirli harmonilerle müziğe dönüşüyor. Bütün bunlar dinleyen kişide de farklı farklı çağrışımlar uyandırıyor. Örneğin hiç klasik müzik yorumu okudunuz mu? Eleştirmenler, bestecilerin çalışmalarını nitelerlerken, "asil ve asi bir ruh hali", "birbiriyle zıtlaşan iç sesler", "dingin bir nehir kenarında yürümek gibi" ya da "sessizliğin içinde derinden gelen bir çığlık" gibi ve çok daha yaratıcı yorumlar kullanırlar. Peki bunlar bahsedilen müziği gerçekten ne kadar doğru niteliyor. Bu nitelemeler kişisen kişiye ne kadar değişiyor? Ya da en ilginci bu müziği besteleyen kişinin eseri yazarken vermek istediği duygular bunlar mı?

Bilişsel bilimler konusunda çalışmalar yapan iki araştırmacının Cognitive Daily blogunda her Cuma günü geleneksel bir okuyucu deneyine yer veriliyor. Okuyuculardan küçük bir test doldurmaları isteniyor ve gelen cevaplar bilimsel olarak incelenerek yapılan küçük araştırmanın sonuçları daha sonra yayınlanıyor. Bu haftaki konu ise klasik müziğin bizde uyandırdığı çağrışımlar ve bu çağrışımların bizden mi yoksa yönlendirmelerden mi kaynaklandığı. Verilen 7 tane klasik müzik parçası örneğini dinleyerek sizde uyandırdığı izlenimi ve esere ne kadar aşina olduğunuzu verilen formda dolduruyorsunuz. Araştırmacıların peşinde oldukları soru bestecilerin müzikleriyle ifade etmeye çalıştıklarının dinleyicilerde uyandırdığı etkilerle ne kadar uyuştuğu. Oldukça ilginç bir çalışma ve sonucunu sabırsızlıkla bekliyorum.

Araştırmaya katılmak için aşağıdaki bağlantıdan yararlanabilirsiniz. İlginizi çetiyse, her hafta cuma günü benzer araştırmalar için Cognitive Daily'i ziyaret etmeyi unutmayın!

Casual Fridays: Can we really tell what a musical work is "about"? - Cognitive Daily

Photo Synthesis : Bilimsel Fotoğraflar

2009-04-23T00:48:00.003+03:00

Dünya'nın çeşitli bölgelerinden bilimle uğraşan kişilerin günlüklerini tuttukları Scienceblogs, bu ay yepyeni bir blog duyurdu : Photo Synthesis. Her geçen gün blog ortamında bilim ile ilgili fotoğraf bloglarının artışıyla yeni bir fikir olarak ortaya konan Photo Synthesis, her ay farklı bir blog yazarına ev sahipliği yapacak; yazar da çalıştığı/ilgilendiği konuyla ilgili fotoğraflarını buradan yayınlayacak. İlk konuk böcekler üzerine doktora sonrası çalışmalar yürüten ve aynı zamanda yarı-zamanlı olarak incelediği böcekleri fotoğraflayan Alex Wild. Özellikle karıncılar konusunda muhteşem çalışmaları olan Alex Wild'in fotoğraflarını, yanlarında açıklamalarıyla birlikte aşağıdaki bağlantıda bulabilirsiniz:

Photo Synthesis : ScienceBlogs

Bu çalışmanın bana bir çok konuda ilham verdiğini söyleyebilirim. İtiraf etmek gerekirse böceklerden biraz "tırsan" biri olarak çook uzun zamandan beri bu dünyadan olabildiğince uzak durmaya çalışmışımdır. Blogdaki yakın çekim karınca ve diğer böceklerin fotoğraflarını inceleyip bir kaç BBC belgeseli izlediğimde(bknz : Life in the Undergrowth) orada keşfedilmeyi bekleyen muhteşem bir dünya olduğu gördüm. Bir süredir konuyla ilgili bir kaç blog takip ediyorum ve bulabildiğim her kitabı okumaya çalışıyorum( Tübitak Yayınlarından Edward Wilson'ın Doğanın Gizli Bahçesi tavsiye edilir). Hatta, okumalarımı ve araştırmalarımı biraz daha ilerletip yakın zamanda minyatür karınca çiftliğimi de kurmaya hazırlanıyorum. Konuyla ilgili ilerleyen zamanlarda bir kaç yazıyı BilimGünce üzerinden paylaşacağım; izlemede kalın...

Güncel Darwin Yılı Etkinlikleri

2009-04-22T23:35:00.006+03:00

Bildiğiniz üzere 2009 yılı, evrim kuramının önderlerinden, doğal seçilim mekanizmasını ortaya atan Charles Darwin'in 200. yaş günü ve Türlerin Kökeni eserinin yayınlanmasının 150. yıl dönümü nedeniyle DARWIN YILI olarak kutlanıyor. Ülkemizde de yaşanan Bilim ve Teknik faciasıyla konu, kavgalarla dolu gündemimize bir süreliğine oturmayı başardı. Akademi çevrelerinde yapılan etkinliklerle Charles Darwin ve devrimsel kuramı, yurtdışındaki kadar olmasa da olabildiğince hareketli bir şekilde anılıyor. Bunlardan ilki geçen haftalarda Sabancı Üniversite'si tarafından düzenlenen ve ne yazık ki katılamadığım Daniel Dennett'in "Darwin's Strange Inversion of Reasoning" başlıklı konuşmasıydı. Katılamamış olmaktan pişmanlık duyarken bugün Arizona State Universitesi'nde Paul Davies'in yönettiği Beyond Enstitusu sitesinde Dennett'in aynı konuşmasının ses kaydına rastladım. Sevincimi sizinle paylasayim istedim. Ortak olmak isteyenler asagidaki baglantidan yararlanabilir :)

Daniel Dennett lecture on ‘Darwin’s Strange Inversion of Reasoning

İkinci olarak, bugün Boğaziçi Üniversite'sinde düzenlenen bir seminerde California Üniversitesinden biyoloji ve felsefe profesörü Francisco Ayala konuşmacıydı. İsmini bir kaç yazıdan hatırladığım Ayala hakkında biraz google araştırması yaptığımda dinlemeye değer olduğuna kanaat getirip Boğaziçi'nin yolunu tuttum. Sunum genel olarak Darwin'in kuramı hakkındaydı ve başlık olarak "Desing without Designer"(Tasarımcısız tasarım) seçilmişti. Zor anlaşılır İspanyol aksanı, monoton anlatımı ve sunum sırasında elektriklerin iki kere gidip gelmesi sunumu biraz keyifsiz kılsa da sunum sonundaki soru-cevap kısmında ilginç tartışmalar yaşandı.. Kısacası evrim hakkında klasik bir tarih sunumu gibiydi, beklentimin biraz altındaydı...

Üçüncü olarak bu hafta Cuma akşamı(24 Nisan) İstanbul Ritz Carlton Hotelde "Darwin-200.üncü Doğum Yıldönümü Konferansı" düzenleniyor. Konferansı destekleyenler ve organize edenler arasında üstü örtülü akıllı-tasarım ve deistik yaklaşımlarıyla ön plana çıkan İngiliz Faraday Enstitusu ve Amarikan Templeton Vakfı bulunuyor. Konuşmacılar arasında John Hedley Brooke ve Francisco Ayala bulunuyor; ayrıca İngiliz Konsolosluğunun hazırladığı Darwin sergisi ve Darwin'in Beeage adlı gemiyle yaptığı yolculuğun canlandırılası gibi ilginç etkinlikler de var. Ayrıca konferanstan, saat 21:00'de TRT'nin yayınlayacağı ve Mithat Bereket tarafından sunulan "Zor sorular sormak" programında uzman bilimadamları tarafından dinleyicilerin sorularının yanıtlanacağı bir yayın da yapılacak. Katılım yanlızca davetiye ile; etkinlik programı ve detaylı bilgi için Evrim Çalışkanları blogunu inceleyebilirsiniz.

Etkinliğin resmi sitesi için aşağıdaki bağlantıyı kullanabilirsiniz:

Darwin-200.üncü Doğum Yıldönümü Konferansı

Son olarak bu yılın en büyük evrim etkinliklerinden biri olmaya aday, 23-24 Mayıs'ta Boğaziçi Ünv.'de düzenelenen Evrim Sempozyumu 2009'a bir ay kaldı. Program biraz incelendiğinde, konunun biyoloji, felsefe ve eğitim açısından çok yönlü bir şekilde tartışılacağı görülebiliyor. Ücretsiz olan bu etkinliğe katılmak için aşağıdaki bağlantıdan kayıt yaptırmanız gerekiyor. Kaçırmayın derim!

Evrim Sempozyumu 2009

Bilim ve Mutlak Gerçeklik

2009-04-13T11:58:00.004+03:00

Bilimin ilerleyişinde en çok göze çarpan özelliklerden biri yanlışlanabilir teorilerin süreç içerisinde daha iyi ve gözlem/deneylerle uyuşan yenileriyle değiştirilebiliyor olmasıdır. Doğayı ve evreni kavrayışımızda insanlık tarihinde en tutarlı cevapları verebilen yöntem olarak bilim, içerisinde ne kadar kesinlik barındırıyor? Bilim adamlarının savundukları görüşlerin evrenin değişmez gerçekliğini tam anlamıyla betimliyor olduğunu savunabilir miyiz? Bu, bilim ilerleyen bir süreç olmasıyla ne kadar tutarlı olur?

Yakın zamandan beri takip ettiğim In the Dark blogunda kozmoloji uzmanı Peter Coles yayınladğı yazısında yukarıda belirttiğim soruları cevaplamaya çalışıyor. Bilimin gerçekliği kavrama arayışında kullandığı verilerin ve üzerine kurduğu teorilerin sadece günümüzde bildiklerimiz (ve belkide bilebileceklerimiz) ile açıklanabildiği; mutlak doğruyu bulduğunu iddia eden bilimin aslında bilimin temelinde yatan "süreç" özelliğiyle ters düştüğünü savunuyor. Bilimadamlarının bu tarz "mutlak doğru" yaklaşımlarının sadece bilimin içinde değil bilimin toplum tarafından anlaşılması ve bilime değer verilmesi konusunda da sıkıntılar yarattığının altını çiziyor. Bilimin ele alanışını çok güzel bir şekilde irdeleyen yazıya aşağıdaki bağlantıdan erişebilirsiniz :

Statistic Matters, Science Matters - In the Dark

Kuantum Garipliği ve Kaos

2009-04-13T11:30:00.005+03:00

Cube 2 - Hypercube filmini hatırlayanlar varsa bir kaç kişi kendilerini kuantum etkilerininin gözle görünür derecede etkili olduğu 4 boyutlu bir kübün içinde buluyorlardı. Filmde, daha sonradan bu kübün sanal tasarımını yaptığı ortaya çıkan ve herkesle sevecen bir şekilde tanışmak için elini uzatan Jerry karakteri ortamın garipliğini sezerek diğer karakterlere olayı açıklamaya çalışıyordu ve "kuantum kaos" kavramını kullanıyordu. Aslında anlattıkları kuantum mekaniğinin klasik garip sonuçlarının daha da garip yorumlanmalarıydı : cisimlerin aynı anda birden fazla yerde olmaları, paralel evrenler... Olayın içinde şu anda modern fiziğin en önemli çalışma alanlarından biri olan "kaos" pek geçmiyordu ama Jerry ortamın kaotikliğine atıf yapmak istemiş olsa gerek...

Kuantum mekaniği gerçtekten de bize çok garip bir dünya resmi çiziyor. Parçacıkların olasılıklar dahilinde çeşitli özellikleri kazanmalarıı, gözlenmeden bu özellikler hakkında bir şey söyleyemiyor olmamız gibi durumlar Newton'dan itibaren 18. ve 19. yy'larda hakim görüş olarak ortaya konan determinizmi(belirlenimciliği) yerle bir etti diyebiliriz. 1920'li yıllarda kuramın temel taşları atılmaya başlandığında fizik çevrelerinde bir çok kişi, buna Einstein da dahil olmak üzere, karşı çıkmış, gözlenen bu garip sonuçların arka planda bilmediğimiz değişkenler ve durumlarla ilgili olduklarını savunmuşlardır. Einstein bu karşıt görüşlülerin saflarının en önde olanlarındandı ve kuantum mekaniğindeki olasılık durumlarına atıf yaparak "Tanrı zar atmaz" diyerek konumunu göstermiştir.

Kuantum mekaniğinin bu gibi "garip" sonuçları kimilerine göre evreni ve gerçekliği anlayışımızın sınırına ulaştığımızı, kimilerine göre ise bunun felsefi anlamda uyarlanması ile öznel bir varoluş alanına işaret ediyordu. Özellikle son yıllarda popüler kültürün bu konuya ilgi duymasıyla her kafadan bir ses çıkmaya başladı : Kuantum benlikten, kuantum düşünceye kadar...

Peki bu garipliğin altında gerçekten Einstein'ın da iddia ettiği gibi bizim halen bilmediğimiz(belki de hiç bilemeyeceğimiz) farklı değişkenler mi rol oynuyor? Gözlediğimiz ve çoğu zaman objektik bilim anlayışıyla uyuşmayan bu durumlar aslında sadece gerçekliğin bize görünen yüzü mü? Bunun altında farklı bir mekanizma mı yatıyor?

Bu gibi soruları kendisine dert edinmiş ve iklim bilimleri konusunda kaos modellemeler üzerine araştırmalar yapan Tim Palmer tüm bu gariplikleri kaos teorisi yoluyla açıklanabileceğini iddia ediyor. Küçük değişikliklerin beklenmedik büyük etkiler yarattığı sistemleri inceleyen bu alanın şu anda kuantum mekaniği ile davranışını izah ettiğimiz parçacık dünyasını da açıklayabileceğini söylüyor. Görüşleri bazıları tarafından eleştirilse de bir çok teorik fizikçi tarafından destek görmeye başlamış bile...Palmer, konu üzerinde çalışmaların artmasıyla daha büyük ilerlemelerin sağlanacağını da sözlerine ekliyor.

İlgili makale geçtiğimiz hafta New Scientist'de yayınlandı. İncelemek için aşağıdaki bağlantıdan yararlanabilirsiniz :

Can fractals make sense of the quantum world? - New Scientist

Türkiye'nin Bilim Ruhu İçin Verilen Savaş

2009-04-13T11:11:00.008+03:00

Evrim konusu yavaş yavaş durulmaya başladı fakat olayın yankıları yabancı bilim servislerinde hala yankılanıyor. Oldukça prestijli popüler bilim dergisi olan New Scientist'de bu haftaki sayısında TÜBİTAK'ta yaşanan evrim sansürüne ilişkin bir değerlendirmeye yer verdi. Türkiye'de bilimin anlaşılırlığının tahmin edilenden daha yüksek olduğunu, hatta nüfusun %25'inin evrim teorisini kabul ettiğini iddia eden (sizce çok mu iyimser? !! ) bu makalede evrim tartışmalarının sekülerlikten uzak devlet anlayışının bilime müdehalesini gözler önüne serdiği gibi bunun bir taraftan da evrimin ve dolayısıyla bilimin tanınması ve gündeme gelmesi konusunda bir avantaj olduğu savunuluyor. Türkiye'den de akademisyenlerin görüşlerine yer verilen makale, konuya yurtdışı bilim çevrelerinin nasıl yaklaştığına dair bir fikir verebilir.

İlgili makaleye erişmek için aşağıdaki bağlantıdan yararlanabilirsiniz :

The battle for Turkey's soul - New Scientist

Matematiğin "Nobel Ödülü" verildi

2009-04-01T12:42:00.003+03:00

2003 yılından beri Norveç Bilimler Akademisi tarafından verilen ve Matematik Dünyasında Nobel Ödülü niteliği taşıdığı düşünülen Abel Matematik Ödülü, bu yıl Rus matematikçi Mikhail Gromov'a verildi. Yapılan resmi açıklamada belirtildiği şekilde Gromov ödüle "Geometri alanına yaptığı devrimsel katıkılarından" dolayı layık görüldü. Gramov'un metrik uzaylar ve Riemann geometrisi gibi konulardaki bir çok yeni yaklaşımı sadece matematik alanında değil, teorik fizik alanına(özellikle sicim kuramı) da katkı sağlamış bulunuyor. Gromov'un metrik uzaylar konusundaki yaklaşımını(ve ödülle ilişkili diğer çalışmalarını) kolay anlaşılabilir, popüler bir dille açıklayan Plus dergisindeki makaleyi okumanızı tavsiye ederim :

Going the Distance - Plus Magazine

Abel Komitesi'nin ödülle ilgili yaptığı açıklamaya aşağıdaki bağlantıdan erişebilirsiniz.

2009 Abel Prize Leaureate

Aşkın Evrimsel Doğası

2009-04-01T12:03:00.005+03:00

Madem bu sıralar evrimden gidiyoruz, geçtiğimiz hafta dinlediğim bir podcast yayınını burdan önermek istiyorum. "Küçük yeşil adamları" arayan SETI Enstitüsü'nün radyo podcast(internet üzerinden ses yayını) yayını olan "Are We Alone" da geçen hafta konu aşkın evrimsel açıklamasıydı. İnsanları öncesinde ve sonrasında bu kadar "kıvrandıran", enerji harcamasına neden olan bu olayın biyoloji ve evrim açısından avantajı konusunda nasıl bir açıklaması olabilirdi? Konu genel olarak bu soru üzerinden ilerliyor ve programı sunan harika ikili Seth Shostak ve Molly Bentley eğlenceli üsluplarıyla konunun uzmanı antropolojist, evrimsel biyolojici, sinir bilimci bilim adamlarına soruyu sorup cevabı arıyorlar.

Aşkın evrimsel doğasının bu kadar ilginç olabileceğini düşünmemiştim.

Bu tip bir araştırma ve sorgulamaya karşı çıkacak aramızdaki "romantiklere", John Keats'in Newton'a gökkuşağının optik özelliklerini açıklamasıyla güzelliğini yerle bir ettiğini iddia ettiği düşüncelerine karşılık, Richard Dawkins'in "Unweaving the Rainbow" kitabını önermekten kendimi alamıyorum.

Podcast yayınını dinlemek için aşağıdaki bağlantıdan yararlanabilirsiniz :

It's the Science Cupid! - Are we Alone (SETI)

Bilim ve Teknik'in Yapamadığı

2009-04-01T11:47:00.006+03:00

Geçtiğimiz ay Tübitak Bilim ve Teknik dergisinin evrim kapağının sansürlenmesinin ardından konu bir çok çevrede tartışıldı. Merak ettiğim şey bilim dergilerinin bu yükselen kamuoyu tepkisine nasıl karışılık vereceği ve Nisan sayılarında konuya nasıl yer verecekleriydi. Bilim ve Teknik'ten hala bir haber yok. Yılın başından beri uyguladıkları "ayın ilk haftasında olabildiğince geç dağıtım" politikası hala uygulanıyor sanırım. Fakat dün elime geçen NTV Bilim harika bir iş çıkarmışa benziyor. Kapak konusu olmasa da dosya konusu olarak ele alınan Darwin Yılı ve Evrim konusunda dergide 10'a yakın harika yazı bulunuyor. Konusunda uzman Türk bilim adamlarınca kaleme alınmış bu özgün yazılarda evrim teorisinin tarihsel gelişim sürecinden, insan, hayvan ve bitkilerin evrim basamağındaki ilerleyişine kadar zengin bir içerik bulunuyor.

Dosya konusunun aralarına sıkıştırılmış "Evrim Hakkındaki Mitler" ve "Yaratılışçıların İddilarına Cevaplar" şeklindeki soru-cevap bölümleri ise evrim-karşıtlarının dillerinden düşmeyen saldırılarına harika bilimsel cevaplar veriyor. Konuya dergide bu derece profesyonel bir şekilde yer verilmesi NTV Bilim'in değerini gözümde her geçen gün daha da arttırıyor. Bilim yayıncılığında gözle görünür değişiklikler yaşamaya hazır olalım derim ben...

NTV Nisan sayısını incelemeden geçmeyin...

Büyük Patlama'dan Önce Ne Vardı?

2009-03-30T21:19:00.004+03:00

Evrenin başlangıcını hep Büyük Patlama olarak bilirdik fakat son yıllarda kozmoloji alanındaki gelişmeler aklın ve bilimsel yöntemlerin sınırlarını zorlayacak seviyeye gelip, bunun öncesinin de olabileceğinin sinyallerini vermeye başladı. Büyük Patlama ve beraberinde gelen Inflation(Şişme) Teorisi, ön görüleriyle uzun yıllardır kabul edilen "gerçeklere" kafa tutar duruma geldiler. Ama tüm bu gelişmeler beraberinde bir sorunu da getiriyor : Test edilebilme. Teorik çalışmaların deneysel ve gözlemsel çalışmalardan bazı durumlarda uzaklaşması bilimsel teorilerin en önemli özelliği olan test edilebilme ön şartını tekrar gözden geçirmeyi gerektirebilir. Öyle görünüyor ki ya bütün bu teorik öngörüleri "değersiz spekulasyonlar" olarak çöpe atacağız, ya da "bilimsel gerçekliği" tekrar tanımlayacağız.

Diğer bloğum GökGünce'de John Borrow'un bir makalesi ışığında Büyük Patlama ve öncesine dair bir yazı hazırladım, aşağıdaki bağlantıdan inceleyebilirsiniz :

Büyük Patlama'dan önce ne vardı - GökGünce

Zihin-Beden "İkiliği" mi yoksa "Tekliği" mi?

2009-03-30T20:50:00.007+03:00

Gerek bilimde gerek felsefede en büyük tartışmalardan biri, zihnin fiziksel beden ile ilişkisi. Fiziksel bilimlerin gelişimi ile insanoğlunun doğayı açıklama gücünü elde etmesi bir süre sonra kendisine dönüp varoluşuna dair problemleri de aynı yöntemlerle açıklayıp açıklayamayacağını merak etmesini sağlamış. Çevresindeki diğer canlılarda ve cansızlarda göremediği bilinç ve zihin ise bu araştırma konularının en gözde olanı...Fakat bir sorun var; elle tutup, gözle göremediğimiz, bldiğimiz anlamda ölçüp biçemediğimiz bu "şeyin" fiziksel bir gerçeklik olup olmadığını biliyor muyuz? Ya da bir başka deyişle soyut olduğunu algıladığımız zihin, fiziksel bedenimizden çok daha farklı bir "metafiziksel" bir doğaya mı sahip? Yoksa gerçekten böyle bir ikiliğe(dualizm) gerek yok mu? Bilimsel yöntemlerle bu "gizemin" altında yatan gerçeği açıklayabilir miyiz?

...ve karşımızda nodrylight blogu yazarı Uygar Polat'tan bu konu hakkındaki gelişmelere ve tarihsel sürece ışık tutan harika bir makale:

Zihin-Beden sorunu ve Daniell Dennett - nodrylight

Yazıda belirtilen duyuruyu burdan da tekrarlamakta yarar var. Sabancı Üniversitesi'nin 2009 Darwin Yılı adına düzenlediği "Darwin and Beyond" etkinliklerinden ilki 10 Nisan 2009'da İstanbul Sakıp Sabancı Müzesi'nde gerçekleştiriliyor. Konuşmacı olarak bilişsel bilimler konusunda devrim yaratan fikirleriyle ünlü filozof Daniel Dennett geliyor. Beynin bilişsel süreçlerine doğal seçilim yöntemiyle yaklaşan Dennett'ın konuşması eminim çok ufuk açıcı olacaktır. Etkinlik ücretsiz olup bildiğim kadarıyla katılım için herhangi bir rezarvasyon yaptırılmıyor.

Evrim "sadece bir teori" mi?

2009-03-19T12:54:00.003+02:00

Malum son bir haftadır gündemimiz Tübitak'ın sansürlenen evrim konulu kapağı. Konuyla ilgili Türkçe blog ortamında bir çok şey yazıldı, çizildi (incelemek isteyenler için burda ve şurda); benim ekleyeceğim yeni bir şey yok, o yüzden olayı analiz etmektense gözüme çarpan bir konuya elimden geldiğince açıklık getirmek istiyorum. "Evrim kanıtlanmamış bir savdır; sadece bir teoridir; daha kanun olamamıştır, bıdı bıdı..." tezleri...

Konu her gazetenin internet sayfasında yayınlandığından köşelerinde oturan "bilim uzmanları" da kollarını sıvayıp birbirinden "harika" yorumlarla haberlerin altında bir kavgaya tutuştular. Sadece bu ortamda değil, arkadaş sohbetlerinde de konu açıldığında bilgiç bir arkadaş hemen atılıp : "Ben kapağın sansürlenmesine kesinlikle karşıyım (buraya kadar bravo!) fakat evrim teorisine inanmıyorum; daha bir kanun haline getiremediler çünkü". Yani klasik bir deyiş vardır ya: "Sadece bir teori..."

Peki bu teoriler gerçekten bu kadar değersiz midir? Hepsine güvenmek için kanun olana kadar beklemek durumunda mıyız? Hepsinden önce teori ve kanun arasındaki ilişki nedir diye sormamız gerekiyor. Orta okul kitaplarından beri anlatıldığı gibi bilimsek süreç doğrusal bir şekilde Hipotez >> Teori>> Kanun(Yasa) şeklinde mi ilerler? Hayır, hiç de değil...

Bilim felsefesine baktığımızda yasa ve teorinin kullanım ve tanımlama şekillerinin farklı olduğunu görürüz. Yasalar mutlak ve değiştirilemez "doğrular" şeklinde değildir. Yasa olmalarını sağlayan şey onların herhangi bir gözlem ve deneye ihtiyaç duymadan açık bir şekilde gözlenebilen süreçler olmalarıdır. Geçmişteki gözlemlerimiz sonucu sistemlerin, gelecekte de böyle davranacaklarını öngörmemiz sonucu postüle edilirler. Teoriler ise gözlemlerin kendileri değil, onların açıklamalarını ifade eder ve yeni kanıt ve gözlemlerle geliştirilerek güçlülükleri arttırılır, elde edilen karşı kanıtlarla da zayıflar; hiç bir zaman da "kanun" mertebesine erişmezler, çünkü erişilecek böyle bir mertebe yoktur...

Örnek vermek gerekirse Newton'un çekim yasası "kanun" tanımımıza uyar; aralarında bir mesafe bulunan pozitif kütleli iki cismin birbirini çektiği (kuvvet uygulayadığı) tartışılmaz bir durumdur ve buna yasa deriz. Fakat bunu açıklayan Einstein'ın genel görelilik ve parçacık fiziğinin graviton yaklaşımı birer teoridir ve şu anda bunlar üzerinde bir karar kılınmış değildir; güçlülükleri de her geçen gün sınanmaktadır. Fakat ne kadar kanıt toplarsak toplayalım, bu açıklamalar yani teoriler "yasa" şeklini almayacaktır, çünkü teorinin tanımı bu değildir.

Bunu açıklama ihtiyacı hissetmemin nedeni ise bilim dışı(pseudo-science) iddiaları savunanların bilime saldırırken bu konuya sıklıkla başvurduklarını görmemiz. İngilizce de yerleşmiş bir deyiş var hatta : "It is just a theory..."(sadece bir teori...) Ben de bu "sadece bir teori.."cilere karşılık olarak genelde şöyle derim :

"Bir teorinin gücünü test etmek istiyorsanız size önerim bir uçurum kenarından aşağı kendinizi atmanız, Einstein'ın genel görelilik teorisine göre sizin aşağı düşeceğinizi söyleyebiliriz; fakat bana yine de güvenmeyin, nasıl olsa "sadece bir teori" değil mi;)"

Genel Görelilik ile aynı güvenilirlik seviyesinde olan bilimsel bir tezi, sırf dini-ideolojik nedenlerden dolayı inkar etmek nasıl bir tutarsızlıktır anlamak da mümkün değil...

NOT: Bu yazıya gelecek yorumlar sıkı bir şekilde modere edilecektir. Bilim ve felsefe dışından(din-ideoloji-bilim dışı...) gelecek yanlı cevaplara izin verilmeyecektir. İtirazı olanlar blogun başlığına tekrar bakabilirler...

NTV'nin Bilim Atağı

2009-03-04T23:28:00.012+02:00

Bilimin geniş kitlelere aktarılması amacıyla bilimsel bulguların/araştırmaların popüler bir dille aktarılması olarak tanımlanabilecek "popüler bilim" anlayışına NTV'nin çalışmalarıyla yepyeni bir soluk geldi. Öncelikle NTV Yayınları adı altında yayınladıkları birbirinden değerli kitaplar ve referans kaynakların yanında uzun süredir fısıltısı dolaşan yeni bilim dergisi NTV Bilim karşımızda.

Dergi raflarında karşılaşmak için sabırsızlandığım bu dergiyi en sonunda Mart ayında yayına girdiğinde düşünmeden sepete attım. Uzun süredir alıştığımız Bilim ve Teknik dergisinden biraz farklı ve boyut olarak daha küçük görünüyordu, peki içerik olarak nasıldı?

Derginin şu anda yarısına geldiğimi belirtip, yorumlarımı ona göre yapacağım. Tasarım ve dizgi olarak oldukça hoş bir dergi olmuş. İçerik olarak da oldukça popüler, teknik jargondan uzak bir dergi olmuş. NTV'nin amaçladığı da tam olarak bu sanırım. Giriş yazısını okuduğumuzda bu amaç açık bir şekilde belirtilmiş zaten. İmza ise tanıdık, eski Bilim ve Teknik Editoru Raşit Gürdilek. Bilim haberlerinin yanında özel makalelerin özgün bir şekilde yazarların kaleminden çıkması dergiyi daha da değerli kılıyor. Yabancı dergilerdaki yazıların birebir çevirisinden artık vaz geçilmiş olması bilim yazarlığı konusunda gelecek için ümit veriyor. İlk sayıda hayli spekulatif bir konu kapak konusu olarak seçilmiş : Sibernetik. Gelecekte gerçekleşmesi düşünülen (aslında ilk etabının bizzat içinde yaşadığımız) makina-insan entegrasyonu ve Ray Kurzweil gibi ünlü fütüristlerin gelecek kurgusu olan Tekillik(Singularity) üzerinde durulmuş. Bu konunun yanında oldukça güzel astronomi ve evrim makaleleri de var. Tam tadında bir dergi olmuş. Her geçen sayıda çok daha iyi bir yere geleceğine inanıyorum. Bilim dergileri sektöründe böyle dinamik ve yeni bir ses ortamı çok daha canlandıracak ve bir çok yeniliği doğuracaktır.

NTV'nin Bilim atağı sadece dergi ile sınırlı değil demiştim. Geçen ay tanışma fırsatı bulduğum ve geç keşfettiğim için hala söylendiğim 3 kitap, bence güncel bilim konusunda Türkçe'ye kazandırılmış en kaliteli kitaplar olmaya adaylar:

Gelecek 50 Yıl
Kanıtı Olmayan Gerçekler
İyimser Gelecek

Üç kitap da yakından takip ettiğim Edge platformunun bir ürünü olan ve günümüzün önde gelen bilim adamlarının düşüncelerinin olduğu birbirinden değerli makaleler derlemesi. "Gelecek 50 Yıl"da öncü bilim adamlarının kendi alanlarında ve bilimin kendisi hakkında önümüzdeki 50 yıla yönelik detaylı ve ufuk açıcı değerlendirmeleri bulunuyor. Fizikten astronomiye, piskolojiden evrimsel biyolojiye, nörolojiden bilişsel bilimlere geniş bir dağılımla bir çok konuya değiniliyor. Günümüzün "hardcore" biliminin gelişmelerinden haberdar olmak ve geleceği biraz olsun kestirebilmek için mutlaka okumanız gereken bir kitap.

Diğer iki kitap ise Edge 'de her yıl bilim adamlarına sorulan soruların ikisine verilen cevapların toplandığı bir derleme. Bu terletici sorulara bilim adamlarının verdiği cevaplar gerçekten okunmaya değer.

NTV'nin bilimin popülerleştirilmesi konusunda büyük bir çaba sarf ettiği gözler önünde. Umarım bu çalışmalar devamlı olur. Bu gibi adımların bilimin herkes tarafından kavranması adına atılan çok önemli adımlar olduğunu söylemeye bile gerek yok...

2009 Darwin Yılı ve Evrimi Anlamak

2009-02-24T17:16:00.008+02:00

2009 yılının önemli bir bilim yılı olduğunu bunun öncesinde bir yazımda bahsetmiştim: 2009 Dünya Astronomi Yılı, diğeri ise Darwin'in doğumunun 200. yıl dönümü ve "Türlerin Kökeni" eserinin yayınlanışının 150. yılı anısına bilim çevrelerince ilan edilen "Darwin Yılı"... Astronomi Yılı ile ilgili gelişmeleri astronomi blogum GökGünce'den takip edebilirsiniz; bu yazıda Darwin yılı üzerinde duracağım.

Doğayı anlayışımızda yepyeni bir çığır açan Darwin, çalışmalarıyla modern bilimin bir çok alanını etkiledi. Ortaya koyduğu doğal seçilim mekanizmasıyla insanlığın yıllardır sezgisel yaklaştığı canlıların yapısı, türeyişi ve evrimi gibi konulara bilimsel bir ışık tuttu. Ortaya koyduğu fikirler hali hazırda dahi egemenliğini koruyan, dogmatik düşüncelere meydan okudu. Bu fikirler bir çok çevrede hala tartışılıyor fakat modern bilimin kavramsal ve yöntem olarak gelişmesiyle Darwin'in düşünceleri ortaya konduğu ilk günden daha sağlam bir şekilde ayakta duruyor.

2009 yılında Darwin ve çalışmalarını yaymak amacıyla çeşitli etkinlikler düzenleniyor. Bunlardan biri 12-15 Şubat arasında gerçekleştirilen Darwin Günü kolektif blog çalışması. Konuyla ilgili 165 yazarın katkıda bulunduğu sitede ilginç yazılar bulunuyor. İncelemenizi tavsiye ederim :

Blog for Darwin

Discovery dergisinin de konuyla ilgili hazırladığı özel dosya geçtiğimiz günlerde yayınlandı. Ona da bir göz atabilirsiniz :

Discover does Darwin : Special Section on Evolution

Benim bu konuyla ilgili asıl bahsetmek istediğim ise bir arkadaşım vasıtasıyla haberdar olduğum, Berkeley Üniversitesi'nin oluşturduğu "Understanding Evolution" sitesinin, Evrim Çalışkanları adlı bir grup tarafından "Evrimi Anlamak" ismiyle Türçe'ye kazandırılmış olması. Bu çalışmanın, evrim konusunda toplumumuzdaki yanlış bilgi ve önyargıların kırılmasına önemli katkı sağlayacağına inanıyorum. Siteyi incelemek için aşağıdaki bağlantıdan yararlanabilirsiniz:

Evrimi Anlamak

Fotosentezin Kuantum Doğası

2009-02-16T23:01:00.007+02:00

Bilimsel araştırmalar moleküler düzeyden atom seviyesine inmeye başladığında artık ister istemez kuantum etkilerinden söz etmek gerekiyor. Tıpkı geçtiğimiz günlerde yayınlanan bitkilerde fotosentez sürecinde enerjinin, elektronun kuantum davranışları sayesinde iletildiğinin ortaya konmasında görüldüğü gibi. Güneş'ten gelen fotonların bitkilerde besin sentezinde kullanılan klorofil gibi proteinlerde elektronları uyararak, enerjinin atomlar arasında gelişgüzel iletildiği düşünülüyordu. Fakat yapılan yeni araştırmalar, bu enerji akışında elektronların eşleşmesinin önemli rol aldığını ortaya koyuyor.

Araştırmanın sonuçlarını açıklayan yazıda belirtildiği üzere :

"Elektronun kuantum doğasından kaynaklanan dalga yapısı, klorofil benzeri hücreleri bir araya bağlıyor ve enerjinin proteinler üzerinden tıpkı yay üzerinde dalganın ilerlediği gibi iletilmesini sağlıyor."

Araştırma ile ilgili Physical Review Focus'da yayınlanan yazıya erişmek için aşağıdaki bağlantıdan yararlanabilirsiniz.

The Quantum Dimension of Photosynhthesis

Beyin araştırmalarına bir bakış

2009-02-14T23:03:00.002+02:00

Geçenlerde TED videoları arasında gezerken 2007'de yüklenmiş beyin araştırmaları ile ilgili bir konuşmaya rastladım. Palm ve Treo cep bilgisayarlarının tasarımcısı Jeff Hawkins, beyin araştırmalarındaki günümüz poblemlerine değinen heyecanlı konuşmasında araştırmalar konusunda kendi bakış açısını ortaya koyuyor. Beyin 'in özellikle tahminlerle geleceği öngörme modelinden yola çıkarak beyin araştırmaları konusunda teorik bir "framework" yaratılması gereğini vurguluyor. Bilinç kavramı ardına sığınan dualist yorumlara da eleştiri getiriyor. İncelemenizi tavsiye ederim :

How Brain Science will Change Computing - Jeff Hawkins

Ayrıca geçen hafta BrainScience Podcast'te nörobilimdeki dualist ve fiziksellik(physicalism) görüşleri üzerine güzel bir bölüm yayınlandı. Konu olarak "Nöronlarım mı benim bu şekilde davranmama neden oldu?" (Did my neurons make me do it?) adlı kitap üzerinden özgür iradenin varlığı ve beden-beyin dualizmi üzerine oldukça yoğun bir içeriğe sahip bu podcasti biraz felsefeye de ilginiz varsa dinlemenizi tavsiye ederim :

BrainScience Podcast #53 - Did my neurons make me do it?

Asal Sayıların Müziği

2009-02-14T10:43:00.008+02:00

2009 Yılı bilim adına önemli bir yıl: Galileo'nun teleskobunu ilk kez gökyüzüne çevirmesinin 400. yılı (Dünya Astronomi Yılı), Darwin'in Türlerin Kökeni kitabını yayınlayışının ise 150. yılı. Fakat bununla bitmiyor. Geçen günler yeni izlemeye başladığım ve neden bu kadar geç kaldığıma sürekli söylendiğim Numb3rs dizisinin bir bölümünde bir matematik probleminden bahsediyorlardı. Hem de milyon dolarlık bir problem : Reimann Hipotezi. Peki bunun 2009 ile ilgisi nedir? 2009 bu problemin ortaya atılışının 150. yılı fakat hala bir çözüm getirebilmiş olan yok...

Reimann Hipotezi asal sayıların dağılımıyla ilgili bir teorem. Asal sayılar bildiğiniz gibi sadece kendisi ve bir ile bölünen, başka bir sayı ile bölünemeyen temel sayılardan oluşur : "2,3,5,7,11,..." diye devam ediyor. Asal sayılar matematikte en ilgi gören sayılar olmuştur çünkü her yerde bir şablon, model görmeye alışık olan matematikçiler asal sayılarda buna yaklaşamıyorlar bile. Sayıların dağılımının bir kurala bağlı olmadan sonsuza kadar sürdüğü biliniyor(Bknz: Öklid Teoeremi)

Gauss ve Riemann ise probleme farklı bir bakış açısı getirip herhangi bir aralıkta kaç tane asal sayı bulunduğunun belirli bir şablonu olup olmadığını sordular ve ortaya dalga mekaniğinde rastladığımız harmoniklere benzer sayı harmonikleri ortaya çıktı. Riemanann Teorisinde :

Bilindiği gibi asal sayılar düzenli bir dağılıma sahip değiller. Alman matematikçi G.F.B. Riemann (1826 - 1866) asal sayıların dağılımlarının Riemann-Zeta adını verdiği bir fonksiyon ile çok yakından ilişkili olduğunu gözlemledi. Söz konusu olan fonksiyon şöyle:

bu fonksiyon s'nin 1 dışındaki her kompleks sayı değeri için tanımlıdır.

Riemann Hipotezine göre bu fonksiyonun, (s) = 0 ifadesini sağlayan tüm önemsiz olmayan s değerleri, reel kısmı ½ olan düşey doğru üzerine düşer (bu doğruya kritik doğru deniyor). İlk 1 500 000 000 değer için bu doğruluk tespit edilmiş olsa da asıl istenen, söz konusu tüm değerler için doğru olduğunun ispatlanması.

Konuyla ilgili Marcus du Suttoy'un problemin çözümü için 1 milyon dolar ortaya koyan Clay Matematik Enstitusu'nde yaptığı "Asal sayıların müziği" adlı sunumu gerçekten çok eğlenceli ve bilgilendirici, izlemenizi tavsiye ederim :

Music of Primes - Marcus du Suttoy

İzlemekten ziyade okumayı tercih ederim diyenler için sunumun makale hali Plus dergisinde yayınlandı. Aşağıdaki bağlantılardan inceleyebilirsiniz :

The Music of Primes - Plus Magazine
The Prime Number Lottery - Plus Magazine

Böyle bir konunun televizyon dizisinde ne işi var diye sorarsanız... Numb3rs FBI bürosu ve bir matematikçinin ortak olarak bir çok davayı çözmesini konu alan bir dizi. Dizide her bölüm matematik ve fiziğin en modern konuları işleniyor ve gayet anlaşılabilir bir dille ifade ediliyor. İlk sezonun beşinci bölümünde ise Riemann hipotezinin çözümüne yaklaşmış bir matematikçi çözüm karşılığında şantaja uğruyor. Bu çözümü bu kadar değerli kılan ne diye sorarsanız, şu anda internet güvenliğimizin (şifrelemenin) tamamı asal sayılar üzerinden yapılıyor; bir çok dolandırıcının bu şifreleri kırmak için büyük asal sayıları tahmin edebilecek bir teoreme ihtiyaç duyabileceği ortada. Dizinin de vurguladığı gibi matematik ve bilim aslında hayatın içinde...

Dizide bazen açıklamak gereken durumlar olduğunda 4. sezondan itibaren diziyle birlikte bir matematik rehberi yayınlanmaya başlandı, oradan meraklılara detaylar sunuluyor:

Math behind Numb3rs - Wolfram Research

Dizinin bir kaç bölümü internette var. Matematik meraklılarına şiddetle tavsiye edilir :

CBS - Numb3rs Episodes

Evren hakkında en şaşırtıcı şey

2009-02-09T21:18:00.004+02:00

Cosmic Variance blogundan kozmolog Sean Carrol, Overcoming Bias blogundan filozof Robin Hanson ile bir tartışmasında geçen soruyu okuyucularla paylaşıyor : "Evren hakkında öğrendiğimiz en şaşırtıcı şey nedir?" Sean Carrol soruya evrenin kuantum doğası olarak cevap veriyor, Robin Hanson ise evrenin büyüklüğü hakkında edindiğimiz bilgiler diyor. Yorumlar kısmında bir çok ilginç "şaşırtıcı gerçekler var". İncelemeye değer..

Kendi fikrimi söylemem gerekirse günümüzde evrenin başlangıcına dair bilimsel öngörülerde bulunabiliyor olmamız en şaşırtıcı şeylerin başında geliyor. İnsanlık tarihinin binlerce yılında söylenegelmiş birbirinden süslü ve abartılı mitleri kenara koyup, herkesin üzerinde anlaşabileceği, objektif bir öngörü ve bunun için oluşturulmuş metodlar bütünü insanlığın en şaşırtıcı başalarından biri olmaya aday...

Tartışmanın Cosmic Variance'daki bölümüne erişmek için aşağıdaki bağlantıyı kullanabilirsiniz :

Big Suprises - Cosmic Variance

Overcoming Bias'daki tarışma için ise aşağıdaki bağlantıyı kullanabilirsiniz :

Our biggest suprise - Overcoming Bias

**************************************************************************

Konu ile ilgili ilginç yorumlardan birinde "pi sayısındaki mesajı çözmek insanlığın en büyük başarılarındna biri olabilir..." gibi ilginç bir yorum üzere Shores of the Dirac Sea blogundan David Berenstein cevap olarak güzel bir yazı yayınladı. Ona da bir göz atabilirsiniz :

Looking for messages in the digits of pi - Shores of the Dirac Sea

3 Kapılı Monty Hall Problemi

2009-02-04T08:56:00.006+02:00

Küçük bir oyun oynayalım. Oyunda 3 tane kapı var ve bunların sadece birisinin arkasında araba, diğer ikisinde ise keçi var. Amacımız arabayı kazanmak. Kapıların ardında ne olduğunu bilen sunucu bizden bir kapı seçmemizi istiyor. Biz kapıyı seçtikten sonra bizim kapımız açılmadan, geriye kalan iki kapıdan birini açıyor ve arkasından keçi çıkıyor. Bu durumda seçtiğiniz kapı ile mi devam edersiniz yoksa kapınızı değiştirir misiniz?

İlk bakışta hemen cevap olarak "kapımı değiştirmem çünkü diğer kapıdan keçi çıktığına göre ilk başta 1/3 olan şansım artık 1/2'ye çıktı" diyebilirsiniz ama biraz daha düşünmenizi tavsiye ederim.

Bu problem ünlü 3 kapılı Monty Hall problemi olarak biliniyor ve gerçeğe uygun bir paradoks (veridical paradox) özelliği taşıyor. Yani doğru bir çözümü olduğu halde sezgilerimizle uyuşmuyor.

Problemin doğru cevabı kapınızı değiştirmeniz gerektiği çünkü kapınızı değiştirerek ilk başta 1/3 olan şansınızı 2/3'e çıkarma fırsatınız var. Bunu şu şekilde açıklayabiliriz: İlk başta arabanın olmadığı yanlış kapıyı seçme ihtimaliniz 2/3'tü. Seçimizi yaptıktan sonra arkasında keçi olan kapı açılıp size seçme şansı verildiğinde geriye iki seçeneğiniz kaldı. Eğer ilk seçtiğiniz kapının arkasında keçi varsa sunucu açtığı kapının arkasından keçiyi gösterdiğinde diğer kapıda araba kalacak. Eğer ilk başta yanlış kapıyı seçip seçimimizi değiştirirseniz arabayı kazanacaksınız. Yani bu durumda kapınızı değiştirerek kazanma olasılığınız ilk başta yanlış kapıyı seçme olasılığına dönüşmüş oldu, ki bu da 2/3'tür.

Bu sonuç gerçekten kafa karıştırıcı ama biraz daha fazla sayıda kapı ile düşündüğümüzde daha açık görünüyor. Kapı sayısını 10 yapalım ve birinin ardına araba, diğer dokuzunun ardına da yine keçi koyalım. Bir kapıyı seçtikten sonra sunucu geriye bir tane kapı kalana kadar 8 tane arkasında keçi olan kapıyı açtı ve size kararınızı değiştirip değiştirmeyeceğinizi sordu. İlk başta arabanın seçtiğiniz kapının ardında olma olasılığı 1/10 iken, keçi olan kapıyı seçme olsılığınız 9/10. Yani ilk başta arkasında araba olan kapıyı seçtiğinizde (1/10 olasılık) kapınızı değiştirmeniz kötü bir fikirken, arkasında keçi olan kapıyı seçtiğinizde (9/10 olasılık) kapınızı değiştirmeniz iyi fikir olacaktır. Bu durumda kapınızı değiştirerek kazanma şansınız 9/10'dur.

Hala aklınıza yatmadıysa aşağıdaki sitede bulunan simulatorle biraz oynayarak kapıyı değiştirdiğinizde veya değiştirmediğinizdeki denemelerin sonuçlarını bir incelemenizi öneririm. Eğer yeteri kadar deneme yaparsanız kapıyı değiştirdiğinizde kazanma oranının 2/3'e, değiştirmediğiniz durumlarda ise 1/3'e yakınsadığını görebilirsiniz.

Let's Make a Deal Applet

Scientific American'da "Skeptic" köşesinin yazarı Michael Shermer, bu problemi Ekim 2008 sayısında dile getirmişti ve Şubat 2009 sayısında ise çözümüne ilişkin bir yazı yayınladı. İlgilenenler inceleyebilir.

Su neden mavidir?

2009-01-31T15:08:00.004+02:00

Çocukluğumuzda hep şaşırmışızdır, bardaktaki su renksizken denizler, okyanuslar neden mavi veya yeşil renktedir diye. Olsa olsa gökyüzünün rengini yansıtıyorlardır diye bir çözüm bulup kendimizi rahatlatıyorduk, peki hava bulutlu olduğunda denizin rengini nasıl açıklayabiliriz? Tabiki olay bu kadar basit değil, altında harika bir fizik yatıyor. Suya asıl rengini veren, su moleküllerinin belirli dalga boylarında ışığı absorb etmesi ve ağır su moleküllerinin titreşim modlarının farklılıkları. Suyun kimyasal bileşenleri de optik özelliğini oldukça etkiliyor. Backreacktion blogunda konuyla ilgili harika bir yazı yayınlandı. Konuyu oldukça anlaşılır ve bilimsel verilerle açıklayan yazıyı okumak için aşağıdaki bağlantıdan yararlanabilirsiniz :

Water is blue..because water is blue - Backreacktion

İki Nobel ödüllüden Parçacık Fiziği

2009-01-29T22:57:00.004+02:00

2004 yılında Nobel Fizik Ödülünü alan MIT'den Frank Wilczek'in ödül ve çalışmaları hakkında görüşlerini belirttiği bir makalesi geçtiğimiz hafta EDGE'de yayınlandı. Bir çok başarısıyla fizik çevresinde oldukça tanınan Wilczek makalesinde özellikle kendisinin geliştirdiği elektronların düşük sıcaklıklardaki umulmadık davranışlarını(anyon) hakkında detaylı bilgiler veriyor ayrıca bu araştırmaların kuantum bilgisayarlar ve kuantum elektronik adına ne gibi katkıları olacağını da gayet anlaşılır bir dille ifade ediyor. Eğer zamanınız varsa ve biraz fizik konusunda kafa yormak istiyorsanız bu uzun makaleye göz atmanızı tavsiye ederim:

Nobel Prize and After / Frank Wilczek - EDGE

İkinci olarak bu hafta CERN Courier'de bir başka Nobel ödüllü fizikçi Steven Weinberg'in parçacık fiziği ve katı hal fiziği alanlarının birbiriyle ilişkisi üzerine güzel bir makalesi yayınlandı. Parçacık fiziğinin her ne kadar indirgemeci yaklaşım ve yöntem açısından katı hal fiziğinden ayrı görünüyor olsa da iki alanın da birbirinden bir çok konuda yararlandığını belirtiyor Weinberg. Süperiletkenliğin başlangıç makalesi olarak bilinen BCS makalesinin 50. yılında yaptığı konuşmanın bir raporu olan makale iki alandaki mevcut gelişmeleri anlaşılır bir dille çok güzel özetliyor. İncelemek için aşağıdaki bağlantıdan yararlanabilirsiniz:

Fom BCS to LHC - Steven Weinberg - Cern Courier

İğnelerin gücü adına : Akupunktur

2009-01-28T20:08:00.007+02:00

Bilim Günce'de yer vermek istediğim konulardan birisi de "Bilimsel Şüphecilik"(Skepticism). Gazetelerden, televizyonlardan hatta bir çok tanınmış "bilir kişiler"den duyduğumuz, bilimsel oldukları iddia edilen çeşitli konulara sorgulayıcı bilimsel yaklaşımın nasıl baktığını bu bölümde paylaşmaya çalışacağım. Gözlemler sonucu elde edilen veriler üzerine kurulu hipotezlerle süreçlerin test edildiği bilimsel yöntemin, herhangi bir kanıt ya da ipucunun olmadığı halde insan piskolojisini manipüle edip popülist söylemlerle doğru olduğunu ortaya koyan olay ve kavramlar merceğimiz altında olacak.

Bunlardan ilki modern batılı toplumun doğu kültürüyle harmanlanmış, tütsü kokan egzotik her kavramı sorgulamadan kabullenip içselleştirdiğinin somut göstergesi olan Akupunktur. Vücudun çeşitli yerlerine iğneler batırılarak vücütta akan bir tür fazla enerjiyi dışarı taşıdığı düşünülen alternatif bir tedavi yöntemi akupunktur. Özellikle baş ağrısı ve migren hastalarına uygulanan tedavide kullanılan yöntemlerin bilimsel olarak doğrulanmadığı biliniyor. Yanlız şöyle bir durum var ki yapılan klinik deneylerde akupunktur tedavisi uygulanan hastaların çoğunda iyileşme görülüyor. "Bu durumda, şüphelenilecek ne var?" diye sorarsanız cevabım akupunktur uygulayıcılarının kullandıklar yöntemler ile tedavi edici mekanizmaları açıklama şekilleri.

İğnelerin vücüdun sadece belirli bölgelerine batırılmalarının büyük önem taşıdığı iddia edilen akupunktur konusunda yapılan kontrollü deneyler iğnelerin tamamıyle rastgele batırıldığı hastalarda da aynı başarı yüzdesiyle iyileşme olduğunu gösteriyor. Bir de her tedavi uygulayıcısının üzerinde standart bir anlaşma sağlayamadığı kendi teknikleri olmaması da işin diğer tarafı. Burada bir sorun var gibi? Kadın programlarında saatlerce vücüdumuzun "Aku" enerji noktaları konusunda dersler veren güleç yüzlü adamlar yanılıyorlar mı? Akupunktur ile tedavilere verilen cevaplar bir tür plasebo(ilaçmış gibi verilen fonksiyonsuz madde) etkisi mi?

BBC'nin haftalık Bilim Podcast yayını "Dr Karl and Naked Scientist"de ilgimi çeken bir akupunktur araştırmaları konulu makaleden yola çıkarak biraz araştırma yaptığımızda akupunkturun her yerde "bilimsel" olarak aktarılan yöntemlerinin pek de bildiğimiz "bilimle" ilişkili olmadığını görüyoruz. (Sesli yayını dinlemek için tıklayınız - mp3)

Konuyla ilgili Skeptic Society'nin haftalık raporu eSceptic'te Harriet Hall tarafından yayınlanmış makale akupunktur'un geçmişi ve tedavi yöntemlerinin sorgulanması konusunda bir çok aydınlatıcı bilgi veriyor. İncelemenizi tavsiye ederim :

Puncturing the Acupuncture Myth -eSkeptic

Ayrıca Quantum Diaries Surviver blogunda Thomas Dorigo'nun geçen günlerde yaptığı muhteşem bir literatür taraması sonucu oluşturduğu akupunktur tedavilerinin bilimsel açıdan değerlendirildiği yazıyı mutlaka okumanızı tavsiye ederim :

Is acupuncture effective? - Quantum Diaries Survivor

Bilimin hak ettiği yer

2009-01-28T14:34:00.016+02:00

Geçtiğimiz hafta televizyonlarda sabahtan akşama kadar Obama'yı ve başkanlık yemin törenini izledik. Obama'nın başkanlığının tüm dünya için büyük umutlar taşıdığını iddia edenler var, umarız ki öyle olur. Bizim konumuzla ilgili olarak Obama başkanlık yemini sırasında beklenmedik ve gerçekten umut verici şeyler de söyledi. Bunlardan biri : " Bilimi hak ettiği yere tekrar getireceğiz..." Bu deyişi çeşitli kesimlerde büyük yankılar buldu; uzun süredir bütçe kesintisi yaşayan bilim yatırımlarından, çevreci oluşumlara kadar bu çıkışın ne anlama geldiği ve gerçekçi olup olmadığını konuşuluyor.

Konuyla ilgili Scienceblogs.com ve SEED dergisi bir kamuoyu yoklaması başlattı ve "Bilimin hak ettiği yer"i sorgulamaya açtı. Scienceblogs yazarlarının yanında diğer bilimadamlarının da görüşlerini belirttiği projede birçok ilgi çekici fikir bulunuyor. İncelemek için aşağıdaki bağlantıyı kullanabilirsiniz :

The Rightful Place Project - ScienceBlogs

Bunun yanında NewYork Times'da Pazartesi günü yayınlanan "Elevating Science, Elevating Democracy" yazısı ile Dennis Overbye bilimin anlamını ve modern toplumumuzdaki işlevlerine değiniyor. Bilimin paylaşımcı ve yeniliklere açık olmasının demokrasi süreçlerine katkı sağladığını savunuyor. Makaleyi okumak için aşağıdaki bağlantıdan yararlanabilirsiniz

Elevating Science, Elevating Democracy (NewYork Times)

Uzun Mesafede Kuantum Işınlama

2009-01-27T15:03:00.007+02:00

Kuantum bilgisayar dönemine gittikçe yaklaşıyoruz. Araştırmacılar bunun öncesinde fotonlar arasında kısa mesafede bilginin ışınlanmasını(quantum teleportation) başarmışlardı, yeni yayınlanan sonuçlara göre artık atomlar arasında uzun mesafelerde bilgi ışınlamasının gerçekleştirildiği belirtiliyor. Kuantum dolaşıklık (entanglement) olarak bilinen özellikten yararlanılarak gerçekleştirilen bu ışınlama tekniğinde %90 başarı elde edildi.

Kuantum ışınlama şu anda sadece atom ve atom altı parçacıklar arasında spin ve foton polarizasyonu(kutuplanması) gibi bilgilerin fiziksel bir ortam kullanılmadan gönderilmesini ifade ediyor. Sistemin altında yatan prensibi anlamak için öncelikle kuantum dolaşıklığına bir göz atmak için GökGünce'de yayınlanan "ISS'de Kuantum Deneyi" yazısının ilk bölümünü okumanızı tavsiye ederim.

Maryland ve Michigan Üniversitesi'nden araştırmacılar ışınlama için aralarında 100 metre mesafe bulunan temel enerji düzeyindeki iterbiyum atomlarını kullandılar ve lazerle ışıma yapmasını sağlayarak ışımanın renklerinden yola çıkarak atomun kuantum durumları(quantum states) elde edildi.

Araştırmanın detayları için PhysicsWorld'deki makaleyi okuyabilirsiniz :

Atoms teleport information over long distances - PhysicsWorld

Bu araştırmalar kuantum bilgisayarların geliştirilmesi için büyük önem taşıyor. Kuantum bilgisyarlar hakkında temel bilgilerin olduğu yazıya Physics Buzz'dan erişebilirsiniz :

What in the heck is "Quantum Computing" - Physics Buzz

Kral Kelebeklerin Yolculuğu

2009-01-27T14:11:00.012+02:00

Kuzey Amerika'dan yola çıkıp yaklaşık iki ayda 2000 km yol alarak Meksika'nın 3000 metre yüksekliğindeki ormanlarına göç.. Bu olay göçmen kuşlar için söylendiğinde çok da şaşırtıcı değil ama konu kral kelebekler olduğunda şaşırmamak elde değil. Turuncu-siyah renkleri ve 10cm'ye ulaşan kanat açıklıklarıyla kelebekler arasında en görkemli görüntüye sahip bu tür, her yıl istisnasız bu uzun yolculuğa çıkıyor ve günde ortalama 80km yol alıyor.

Kas yapısı bu kadar narin olan bir canlının Meksika'ya göçü bilim adamlarını uzun süredir düşündürüyor. Şubat ayı Geo dergisinde de yer verilen kral kelebeklerin göçü konusu benim de ilgimi çekti. Göçmen kuşlar ya da diğer canlılar gibi gelişmiş bir sinir sistemine sahip olmayan on milyonlarca kelebeğin her yıl nokta vuruş bir şekilde Meksika'daki 1000 kilometrekarelik alanda buluşmaları gerçekten kafa karıştırıcı. Bu probleme çözüm arayan araştırmacılar kral kelebeklerle çeşitli deneyler gerçekleştiriyorlar. Önerilen çözümler arasında kelebeklerin Güneş'in konumuna ve manyetik alan çizgilerine duyarlı oldukları görülüyor. Yapılan kontrollü deneylerde bu etkilerin sonuçları açık bir şekilde gösterilmiş.

Fakat en kafa karıştırıcı konu ise yolculuk boyunca hava koşulları nedeniyle milyonlarca kelebeğin de telef olduğu bu göçler evrim sürecinde nasıl oluyor da tür için avantajlı bir konum elde ediyor. Bu konuda soru işaretleri hala giderilebilmiş değil.

Bu muhteşem canlıların davranışlarını yakından takip etmek için Amerika'da amatör tutkunların da katkıda bulunduğu MonarchWatch projesi her yıl bu göç hareketinin haritasını ve sonuçlarını yayınlıyor.

>Bu hafta, 27 Ocak 2009, PBS Nova kanalında yayınlanacak bir belgesel de Kral Kelebekler hakkında. Yönetmen Nick de Pencier'in kral kelebeklerin yolculuğunu takip ettiği muhteşem belgesel 28 Ocak'tan itibaren kanalın sitesinden tam program halinde izlenebilecek. (Yayın ABD dışına yapılmıyor, Ktunnel ile erişebilirsiniz) Program hakkında fikir almak için özet bir video ve yönetmen ile yapılan bir röportaja göz gezdirebilirsiniz.

Kuantum Yorumlamalarına Tepki

2009-01-25T20:31:00.011+02:00

20.yy'da bilim adına yaşanan en büyük dervrimlerden biri olan Kuantum Fiziği, ortaya koyduğu günlük deneyimlerimizle uyuşmayan olasılıklara dayalı bir evren portresiyle kafa karıştırıyor. Kuramın ilk yapı taşlarını kendisi inşa etmesine rağmen Einstein dahi kuantum fiziğine bir türlü ısınamamış ve "Tanrı zar atmaz" diyerek fikrini belirtmiştir.

Atom ve atom altı parçacıklar ölçeğinde etkileri gözlenen kuantum fiziğinin matematiksek yorumlanmasının yanında bir de çeşitli felsefik yorumları bulunuyor: Parçacıkların aynı anda farklı yerlerde bulunması, dalga fonksiyonunun çökmesi, paralel evrenler gibi...Bir de bunların yanında popüler kültürde günümüzde sıkça rastladığımız metafizik yorumlar var ki(Kuantum benlik, kuantum düşünce vs vs...), bunlar kuramın matematiksel özünü anlamadan popülist yaklaşımlarla oluşturulmuş fikirlerden ibaret.. Bunlara hiç girmeyelim..

The Reference Frame blogunda fizikçi Luboš Motl, kuramın matematiksel önermelerinden yararlanılarak oluşturulan kavramsal yorumlamalara karşı güzel bir yazı yayınladı. Motl, Kuantum Fiziği'nin altında derin anlamlar aramanın nafile olduğunu, kuramın matematiksel olasılık temelli yaklaşımının gerçek evreni fazlasıyla betimlediğini iddia ediyor. Aşağıdaki bağlantıdan yazıya erişebilirsiniz:

Anti-quantum Zeal - The Reference Frame

Kuantum Fiziği'nin kavranmasının neden bu kadar güç olduğuna dair bir yazı da zamanında Physics and Physicist blogunda yayınlanmıştı, ona da göz atabilirsiniz:

Why is Quantum Mechanics so Difficult - Physics and Physicists

Düşünce Tanımlama

2009-01-25T20:21:00.003+02:00

CBS haber portalında "60 minutes"de yayınlanan haber gerçekten ilginç. Functional MRI(fMRI) tekniği ile beyin görüntülenerek o anda kişinen ne düşündüğü ve ya neyi amaçladığına dair bir çok bilgiler elde ediliyor. Hatta videoda bu amaçla küçük bir deney yapıyorlar ve yapımcılardan birine bilgisayardan habersiz olarak 10 tane cisim gösterilerek beynindeki hareketler fMRI tekniği ile kaydediliyor. Bilgisayar kişinin ne gördüğünü ve düşündüğünü 10/10 başarı ile biliyor. Bahsettiğim şey bilim kurgu değil, bilim gerçeğinin ta kendisi.. Bu araştırmaların yol açacağı çeşitli etik problemlerin de tartışıldığı videoyu izlemenizi tavsiye ederim.

60 Minutes - How Technology May Soon "Read" Your Mind - Video

Bazı araştırmacılar da beyin taramalarının beklendiği gibi güvenilir veriler vermediğini iddia ediyorlar. Bununla ilgili olarak bu haftaki Nature dergisinin podcast yayınında fMRI tekniğinin güvenilirliği hakkında yayınlanmış bir makale konuşuluyordu. İlgilenenler ona da göz atabilir.

Konu ses yayınının 6. dakikasından itibaren başlıyor.

Yeni Başlangıçlar

2009-01-25T19:30:00.005+02:00

Merhabalar! Belki bir süredir yayınladığım GökGünce blogundan buraya yönlendirildiniz ya da rastlantı sonucu bu blogu buldunuz. İyi ki de buldunuz, çünkü sizlerle paylaşmak istediğim çok şey var...Yeni bir bloga başlamanın heyecanıyla bir kaç şey karalamaya çalışayım...

Bilim ne yazık ki günümüzde üniversite kapıları ardında, "çılgın profesörler" tarafından labaratuarlarda gerçekleştirilen soğuk, itici bir uğraş olarak resmedilip duruyor. Bilimi sadece galaksilerin uzaklıklarını ölçmek ya da atom çekirdeğindeki elektronların hareketini modellemek için kullanılan matematik kurallar olarak algılamak bilimi ufacık bir kutuya sığdırmak gibi bir şey. Halbuki bilim ile daha genel olarak kastedilen, doğanın davranışını anlamak için kullanılan yöntemlerin, düşünce şekillerinin bütünü. Böyle olunca bilim ve bilimsel düşünce sanılanın aksine günlük hayatımızın vazgeçilmez bir parçası. İnsan olarak en doğal ihtiyacımız olan bilmeyi bize sağlayan bir araç, hem de her konuda.

Günümüzde düşünce şekillerimizde, kullandığımız teknolojilerde, gelecek öngörülerimizde bu kadar çok rol oynayan bilimin toplumla diyalogunun bu kadar az olması gerçekten üzücü. Buradaki sorunu tespit etmek konunun sosyolojik yönden karmaşıklığı dolayısıyla oldukça güç. Fakat bir tanesi açıkça göze çarpıyor ki o da insanların bilime yabancılaşması, onu yadsıması. Bunun yol açtığı sorunları etrafımızda kolaylıkla görebiliyoruz : olayları mantığın almayacağı şekilde boş inanç ve hurafelerle açıklayan, burçlara göre doğum planlaması yapan, falcı-büyücü peşinde koşan, parçası olduğu doğaya dolayısıyla kendine yabancılaşmış insanlar...

Bu analizler uzar gider.. Bu blogda bilimin özellikle kendi ilgilendiğim çeşitli alanlarından haberleri, videoları, makaleleri, bağlantıları, kişileri, internet kaynaklarını, arada sırada da kendi yorumlarımı paylaşmaya çalışacağım. Uzun süredir GökGünce'de astronomi adına yaptığımı biraz daha genişletmek aslında hedefim. İnternetin hızına yetişemediğimiz bu dönemde bağlantılar aracılığıyla ilgimi çeken kaynakları blog üzerinden önereceğim. Yazıların konuları arasında Fizik, Matematik, Beyin ve Bilişel Bilimler, Biyoloji-Evrim, Bilim Felsefesi gibi konular yer alacak.

Ben bu kaynakları paylaşmayı kendime bir görev olarak biliyorum çünkü biliyorum ki bu kaynakları birileri paylaşmasaydı, yazmasaydı ben öğrenemeyecektim, bilemeyecektim. Bu döngüsel bir süreç aslında ve bu döngü içerisindeki herkes kazanıyor.

Umarım bu blog çalışmam uzun soluklu olur ve hedeflediklerimden en azından bir kısmına ulaşabilirim..